Respect the Chemistry

In de spookachtige geschiedenis van pigmenten bevinden zich een aantal schurken, die niet alleen vanwege hun schoonheid bekend staan maar ook door hun schadelijkheid voor de gezondheid. Twee boosdoeners zijn Scheeles groen en Parijsgroen, die eind 19e eeuw in onbruik raakten en werden vervangen door Kobaltgroen.

Artikel door Juan Bolivar

Scheeles groen, ook bekend als Schlossgroen, werd in 1775 uitgevonden door Carl Wilhelm Scheele. Deze Duits-Zweedse wetenschapper creëerde het pigment toen hij natriumarsenaat en kopersulfaat-oplossingen combineerde om koper-waterstofarsenicum te maken. In die tijd waren de gevaren van arsenicum nog niet bekend, erger nog, Scheeles groen, dat een erg onstabiel pigment bleek te zijn, werd in veel huishoudelijke artikelen gebruikt zoals in behang, kaarsen, speelgoed en zelfs in voedingskleurstoffen. Scheeles groen was goedkoop en makkelijk te produceren. Het werd al snel het groen naar keuze en verving andere groene pigmenten die in die tijd in de mode waren.

Ondanks dat vele fabrieksarbeiders ziek werden, vrouwen in groene jurken flauwvielen en kamers die in deze kleur geverfd waren op wonderbaarlijke wijze vrij van ongedierte bleven, was men niet bekend met het gevaar, het werd overal gebruikt. Er is zelfs een verband tussen Scheeles groen en de dood van Napoleon. Het verhaal gaat dat in 1815, tijdens zijn ballingschap op het eiland St. Helena, de favoriete kleur van Napoleon groen was en dat de kamers in Longwood House, zijn verblijfplaats, versierd waren met groen behang dat koperarseen – Scheeles groen – bevatte. Er wordt gezegd dat Napoleon van lange baden hield en natuurlijk was ook de badkamer in Longwood House volledig in deze kleur geverfd. Terwijl Napoleon zijn memoires schreef, een boek over Julius Caesar en herinneringen ophaalde aan veldtochten, zijn ondergang en ‘Waterloo’, heeft hij misschien onbewust het gif ingeademd dat uit de badkamermuren dampte – de temperatuur en luchtvochtigheid maakten Scheeles groen tot een dodelijke cocktail.

In 1822 verscheen er een rapport over de samenstelling en chemische ingrediënten in Scheeles groen en tegen het einde van de 19e eeuw werd het gebruik als pigment en kleurstof gelukkig stopgezet. Het is jammer dat Carl Wilhelm Scheele voor altijd verbonden zal zijn met deze gruwelijke verhalen, want in feite was hij een groot wetenschapper. Hij was in 1771 de eerste die zuurstof ontdekte en ook de ontdekking van andere chemische elementen als barium (1772), mangaan (1774) en wolfraam (1781) wordt aan hem toegeschreven.

Tegenwoordig zorgen wetenschappers en scheikundigen ervoor dat het gebruik van pigmenten veiliger is dan ooit. Maar om het met de woorden van Walter White van Breaking Bad te zeggen: “je moet de chemie respecteren”, het is belangrijk om voorzichtig te zijn. Hoewel foto’s van kunstenaars al rokend in hun studio of kauwend op het handvat van de kwast in hun mond, mooie historische plaatjes zijn – over beide praktijken zou je je moeten verwonderen als je bezig bent met verf mengen of met oplosmiddelen werkt. Er zijn ook zorgen over zware metalen die in de voedselketen en het water terecht kunnen komen, als reactie hierop is in de 21e-eeuw een nieuw pigment ontwikkeld; Liquitex en Winsor & Newton zijn de eersten die cadmiumvrije kleurenreeksen op de markt hebben gebracht. Cadmium-Free Red, Yellow en Orange zijn geen ‘hues’ (mengsels van pigmenten die een ‘originele’ kleur benaderen), maar totaal nieuwe innovatieve pigmenten die lijken op de originele cadmiumkleuren en zich net zo gedragen. Behalve dat ze niet gebaseerd zijn op zich opeenhopende zware metalen zoals cadmium.

Juan Bolivar

Foto van Zak Jensen, President & Fellows van Harvard College & Museum.
FacebooktwitterFacebooktwitter

Lees Ook